İllik məzuniyyətlər: məzuniyyət ödənişinin hesablanması
İllik məzuniyyət üçün ödəniş Əmək Məcəlləsi ilə ciddi şəkildə tənzimlənir. Əslində, bu cür məcburi məzuniyyət ödənişinin ("məzuniyyət haqqı") hesablanması zamanı edilən səhvlər Azərbaycanın əmək haqqı qaydalarına dair ən çox aydınlaşdırılmalı sahələri arasındadır.
Məzuniyyət dövrü üçün ödənilən orta maaş, məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayı üçün orta maaş əsasında müəyyən edilir. 12 təqvim ayından az işləmiş və məzuniyyətə çıxmış işçinin orta aylıq maaşı faktiki olaraq işlənilmiş tam təqvim ayları əsasında hesablanır.
Orta aylıq maaş məzuniyyətdən əvvəlki 12 təqvim ayı üçün ümumi maaşın 12-yə bölünməsi ilə tapılır və bir günün maaş məbləği alınan məbləğin aydakı orta illik təqvim günlərinin sayına — 30,4-ə — bölünməsi ilə müəyyən edilir. Bu yolla müəyyən edilmiş bir günün maaş məbləği məzuniyyət dövrünün təqvim günlərinin sayına vurulur.
İş günü hesab edilməyən və məzuniyyət dövrünə düşən bayram günləri məzuniyyət günlərinə daxil edilmir və ödənilmir.
Nümunə 6
İşçi 2025-ci il yanvar ayı üçün yanvarın 1-dən 8-dək 8 günlük məzuniyyət götürmək istəyir. Bu ayda 18 iş günü var. Yanvarın 1 və 2-si iş günü hesab edilməyən bayram günləri olduğundan onlar həmin dövrə daxil edilmir. Buna görə də məzuniyyətin hesablaması üçün işçinin məzuniyyət günləri 6 təqvim günü hesab ediləcək və aylıq maaş hesablaması üçün ümumi iş günlərindən 4 iş günü (03, 06, 07, 08 yanvar) çıxılacaq.
İşçinin orta aylıq maaşı 1000 manatdır. Bu, məzuniyyətdən əvvəlki 12 təqvim ayı üçün işçinin 12000 manat məbləğində olan maaşının 12 aya bölünməsi ilə müəyyən edilmişdir.
Məzuniyyət haqqı: 1000/30,4 × 6 = 197,36 manat
Aylıq maaş: 1000/18 × 14 (iş günləri) + 197,36 = 974,14 manat
Bayram günlərində iş: ödənişin hesablanması
İstirahət günlərində, səsvermə günlərində, iş günü hesab edilməyən bayram günlərində və milli matəm günlərində görülmüş iş üçün ödənişin hesablanması belə aparılır:
İşçi bunun əvəzinə başqa bir istirahət günü tələb etmədiyi halda, əməyin vaxtamuzd ödənilmə sistemində gündəlik tarif maaşının ən azı iki misli ödənilir. Əməyin işəmuzd ödənilmə sistemində gündəlik maaşın ən azı iki misli ödənilir. Aylıq maaş alan işçilər üçün, əgər iş aylıq iş vaxtı norması daxilində görülübsə, ödəniləcək maaş, əsas maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğindən aşağı ola bilməz.
Nümunə 7
İşçinin aylıq maaşı 800 manatdır və 2025-ci il dekabr ayında 22 iş günü var. Əgər işçi 21 iş günü tam ştat işləyirsə və Ümumdünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günündə (31 dekabr — qeyri-iş günü) aylıq iş vaxtını keçməyən müddətdə (20×8 + 7 + 1×8 = 175s) işləyirsə, həmin gün üçün onun aylıq maaşı minimum olaraq aşağıdakı qaydada ödənilməlidir:
800 manat (aylıq maaş) + (800÷22) (bayramda iş üçün gündəlik vəzifə maaşı) = 836,36 manat
Nümunə 8
Yuxarıda qeyd edilənlə eyni halı nəzərə alsaq, lakin bu dəfə işçi Ümumdünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günündə (31 dekabr — qeyri-iş günü) aylıq iş vaxtını keçməyərək (20×8 + 7 + 1×4 = 171s) cəmi 4 saat işləyir, həmin gün üçün onun aylıq maaşı minimum olaraq aşağıdakı qaydada ödənilməlidir:
800 manat (aylıq maaş) ÷ 175s (aylıq iş saatları) = 4,57 manat (saatlıq tarif maaşı)
4,57 × 4s = 18,28 manat
Aylıq maaş nəticədə 800 + 18,28 = 818,28 manat təşkil edir.
Aylıq maaş alan işçilər üçün, əgər iş aylıq iş saatlarından artıq görülübsə, maaşa əlavə olaraq gündəlik maaşın ən azı iki misli ödənilməlidir.
Nümunə 9
Əgər aylıq iş saatları norması 160 saatdırsa və işçi bu ayda iş günü sayılmayan bayramda 4 saat işləyir, beləliklə həmin ayda faktiki iş saatları 164 saatdır və saatlıq tarif maaşı 5 manat təşkil edir. Aylıq maaş hesablanması:
5 × 4s × 2 = 40 manat (iş saatları normasından artıq iş üçün)
Aylıq maaş nəticədə 160 × 5 + 40 = 840 manat təşkil edir.
Növbəli rejim: gecə vaxtı iş və çoxnövbəli iş rejimi üçün ödəniş
Gecə görülən hər saatlıq iş üçün əlavə ödəniş saatlıq tarif maaşının 20 faizi məbləğində, çoxnövbəli iş rejiminin axşam növbəsində hər saatlıq iş üçün işçinin saatlıq tarif maaşının 20 faizi məbləğində və gecə növbələrində 40 faiz məbləğində müəyyən edilir.
İş vaxtının ən azı yarısı gecəyə (axşam saat 22:00-dan səhər saat 06:00-a qədər) düşən iş növbəsi gecə növbəsi hesab edilir. Gecə növbəsindən əvvəlki iş növbəsi, iş növbəsinin başlama və bitmə vaxtından asılı olmayaraq, axşam növbəsi hesab edilir.
Nümunə 10
Müəssisədə üçnövbəli iş rejimi tətbiq edilir: axşam saat 20-dən saat 4-ə qədər, səhər saat 4-dən saat 12-yə qədər, günorta saat 12-dən axşam saat 20-yə qədər. İşçi birinci növbədə, axşam saat 20-dən saat 4-ə qədər öz əmək funksiyalarını yerinə yetirir. Onun aylıq maaşı 3200 manatdır və iyul ayı üçün aylıq iş saatları 160 saata bərabərdir. Bir günlük iş üçün ödəniş aşağıdakı kimi hesablanacaq:
İş vaxtının yarısından çoxu gecəyə düşür: 6 saat (axşam saat 22-dən saat 4-ə qədər), buna görə də bu iş gecə növbəsi hesab edilir.
3200/160 = 20 manat (saatlıq tarif maaşı)
20 × 40/100 = 8
8 × 8 (gecə növbəsində saatlar) = 64 manat (əlavə ödəniş)
Həmin gün üçün tam ödəniş = 160 + 64 = 224 manat
Nümunə 11
Əgər həmin işçi günorta saat 12-dən axşam saat 20-yə qədər, yəni gecə növbəsindən əvvəlki iş növbəsində işləyirdisə, onda:
20 × 20/100 = 4
4 × 8 (axşam növbəsində saatlar) = 32 manat (əlavə ödəniş)
Həmin gün üçün tam ödəniş: 160 + 32 = 192 manat
Qanunvericiliyin tələblərinə uyğun təşkil edilən digər iş rejimləri (iş gününün hissələrə bölünməsi və s.) çoxnövbəli iş rejimləri hesab edilmir. Belə iş rejimində işləyən işçilərə gecə vaxtına düşən hər saatlıq iş vaxtı üçün saatlıq tarif maaşının 20 faizi məbləğində əlavə məbləğ ödənilir.
Nümunə 12
Eyni işçi çərşənbə axşamı bölünmüş iş rejimi əsasında işini yerinə yetirir, yəni o, axşam saat 17-dən saat 19-a qədər, günorta saat 11-dən saat 13-ə qədər, axşam saat 21-dən saat 1-ə qədər işləyir. Həmin gün üçün ödəniş aşağıdakı kimi hesablanmalıdır:
20 manat (saatlıq tarif maaşı) × 20/100 (əlavə ödəniş üçün) = 4 manat
4 manat × 3 (gecə vaxtına düşən saatlar: axşam saat 22-dən saat 1-ə qədər) = 12 manat
Həmin gün üçün tam ödəniş: 160 manat + 12 manat = 172 manat
İş vaxtından artıq iş üçün ödənişin hesablanması
Əmək Məcəlləsi Azərbaycanda iş vaxtından artıq iş üçün ödənişlər üçün çox müxtəlif qaydalar müəyyən edir. Azərbaycanın əmək haqqının hesablanması məsələləri ilə məşğul olan şəxslər və xüsusilə xarici HR menecerlər/mütəxəssislər yerli əmək haqqı hesablaması xidməti mütəxəssislərindən peşəkar dəstəyə ehtiyac duyurlar. Bu, qeyri-müəyyən qanun müddəalarına görə Azərbaycanda əmək haqqının hesablanması üzrə ən çox müzakirə olunan mövzularından biridir.
Əməyin vaxtamuzd ödənilmə sistemində işçilərə əlavə iş vaxtında görülən hər saatlıq iş üçün saatlıq tarif maaşının iki mislindən az olmayan məbləğdə əlavə ödəniş edilir. Əməyin işəmuzd ödənilmə sistemində onlara müvafiq dərəcəli zamana əsaslanan işçinin saatlıq tarif maaşından az olmayan məbləğdə əlavə ödəniş edilir.
Bu hesablama mürəkkəb görünməsə də, aşağıdakı hallarda qeyri-müəyyən məqamlar yaranır:
İş vaxtından artıq iş gecə yerinə yetirildikdə ödəniş
İş vaxtından artıq iş üçün ödənişi hesablayarkən əlavə iş vaxtı üçün ödənişin əlavə deyil, ikiqat tarif maaşı olduğunu bilmək zəruridir. Buna görə də gecə işinə görə ödənişlər kimi bütün əlavələr iş vaxtından artıq iş üçün ödənişlər əsasında hesablanmalıdır. Beləliklə, əgər əlavə iş vaxtı gecə saatlarında görülürsə, iş vaxtından artıq iş üçün ödəniş tarif maaşının iki mislinə bərabər olduğundan gecə işi üçün əlavə bu ikiqat tarif məbləğinə tətbiq edilməlidir.
Nümunə 13
İşçinin iş saatları günorta saat 14-dən başlayır və axşam saat 22-yə qədər davam edir. Çərşənbə axşamı o, gecə saat 12-yə qədər işləyir, nəzərə alaq ki, axşam saat 22-dən səhər saat 6-ya qədər olan müddət gecədir. Onun saatlıq tarif maaşı 10 manata bərabərdir. Tam günlük iş üçün onun ödənişi olacaq:
Əlavə iş vaxtı üçün ödəniş: 10 × 2s × 2 = 40 manat
Gecə işi üçün: 40 × 20/100 = 8 manat
Həmin gün üçün tam ödəniş: 10 × 8 + 40 + 8 = 128 manat
İş vaxtından artıq iş çətin şəraitdə həyata keçirildikdə ödəniş
Yenə də iş vaxtından artıq iş üçün ödəniş əlavə deyil, ikiqat tarif maaşıdır, ona görə də çətin şəraitdə işə görə bütün ödənişlər əlavə iş vaxtı üçün ödənişlər əsasında hesablanmalıdır. Bu ikiqat tarif maaşı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 22.08.2002-ci il tarixli 137 saylı "Əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə və iqlim şəraitinə görə işləmək üçün əlverişli olmayan iş yerlərində çalışan işçilərin və Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərin əmək haqqının yüksək məbləğdə ödənilməsini təmin edən artımların (əmsalların) məbləğinin minimum miqdarının müəyyən edilməsi haqqında" Qərarında (bundan sonra "Qərar") göstərilən əmsala uyğun olaraq tətbiq ediləcək.
Nümunə 14
Xəzər dənizinin sahilindən 70 km məsafədə işləyən saatlıq tarif maaşı 20 manat olan işçi gündəlik iş vaxtı normasından bir saat artıq olmaqla 9 saat əmək vəzifələrini yerinə yetirir. Ödənişin hesablanması aşağıdakı kimi aparılacaq:
Xəzər dənizində yerləşən obyektlərdə çalışan işçilərin tarif (vəzifə) maaşlarına artımın (əmsalın) minimum məbləği sahillə əlaqə şərtlərindən asılı olaraq müəyyən edilmişdir. Qərara görə sahildən 70 km məsafədə fəaliyyət göstərən işçilər üçün minimum məbləğ 1,75 əmsalında təyin edilmişdir. Beləliklə:
İş vaxtından artıq iş üçün ödəniş: 20 × 2 = 40 manat
Çətin şəraitdə iş vaxtından artıq iş üçün ödəniş: 40 × 1,75 = 70 manat
Həmin gün üçün tam ödəniş: 20 × 8 × 1,75 + 70 = 350 manat
Nümunə 15
Eyni işçi həmin işi gecə yerinə yetirir:
İş vaxtından artıq iş üçün ödəniş: 20 × 2 = 40 manat
Çətin şəraitdə iş vaxtından artıq iş üçün ödəniş: 40 × 1,75 = 70 manat
Gecə işi üçün: 70 × 20/100 = 14 manat
Həmin gün üçün tam ödəniş: 20 × 8 × 1,75 + 70 + 14 = 364 manat
Cəmlənmiş uçotda iş vaxtından artıq işə görə ödəniş
Cəmlənmiş uçot tətbiq edərkən uçot dövrü üçün iş vaxtı norması işçinin məzuniyyətdə olduğu, müvəqqəti əmək qabiliyyətini itirdiyi və ya orta maaş kompensasiyası aldığı dövrlərlə üst-üstə düşən iş saatları nəzərə alınmaqla tənzimlənir. Başqa sözlə, uçot dövrü üçün iş vaxtı norması növbə cədvəlinə görə bu dövrlərin daxilinə düşən iş saatlarının sayı qədər azaldılır. Uçot dövrünün sonunda iş vaxtından artıq iş saatlarını müəyyən etmək üçün tənzimlənmiş iş saatları dövr üçün faktiki iş saatlarından çıxılacaq.
Nümunə 16
Müəssisədə illik əsasla cəmlənmiş uçot tətbiq edilmişdir, uçot dövrü 1 yanvar 2024-cü ildən 31 dekabr 2024-cü ilə qədər olan dövrü əhatə edir. Təqvimə görə bu dövr üçün ümumi standart iş vaxtı 1901 saata bərabərdir. İşçi bu dövr ərzində faktiki olaraq 1920 saat işləmişdir. Bundan əlavə, eyni işçi uçot dövrü daxilində 10 təqvim günü (cəmi 80 saat) illik məzuniyyətdə olmuşdur. Bu halda iş vaxtından artıq iş saatlarının hesablanması aşağıdakı kimidir:
1901 saatlıq standart iş vaxtı norması illik məzuniyyət dövrü ilə üst-üstə düşən 80 saatın çıxılması ilə tənzimlənir və 1821 saatlıq norma alınır.
Sonra iş vaxtından artıq iş təşkil edir: 1920s − 1821s = 99 əlavə iş saatı